Rodowód suwerenności narodu polskiego

Suwerenność (z franc. souverain – panujący, niepodległy) jest to zdolność do samodzielnego, niezależnego od innych podmiotów, sprawowania władzy politycznej nad określonym terytorium, grupą osób lub samym sobą. Aby dany kraj był suwerenny, musi wykonywać zwierzchnią władzę nad swoim terytorium i ludnością, swobodnie kształtować swój ustrój społeczno- gospodarczy i formę państwa. Władza państwowa musi być władzą najwyższą decydującą o swoim zakresie działania. Państwo suwerenne nie może być organizacją zależną od innych państw.

Zasadę suwerenności narodu uznaje się współcześnie za jedną z fundamentalnych zasad demokracji. Suwerenność jest dziś nieodłączną cechą państw demokratycznych, zapisaną w ich konstytucjach i oznaczającą w praktyce, że władza państwowa pochodzi od narodu.

Podmiot władzy – suweren – ulegał zmianom wraz z rozwojem państwa. Pojęcie suwerenności, które wykształciło się na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych, ulegało znaczącym przeobrażeniom, zarówno ze względu na podmiot suwerenności jak i jego treść. Początkowo dotyczyło ono określenia władzy królewskiej – pierwotnie najwyższej i niezawisłej. W monarchii despotycznej, a potem absolutnej podmiotem władzy, a więc sprawującym rządy (suwerenem), był władca, występujący pod różnymi nazwami – jako faraon, książę, król, cesarz, chan, car itp. Swymi poddanymi rządził często despotycznie i okrutnie. Pierwszej istotnej modyfikacji takiego rozumienia zasady suwerenności dokonano w Anglii, kiedy to w okresie walki o ograniczenie władzy królewskiej przyjęto kompromisowa formułę, iż podmiotami suwerenności są król i parlament równocześnie. Stwierdzono wówczas, że tylko ich wspólne, zgodne rozstrzygnięcie ma charakter suwerenny. Zwolennicy rewolucji francuskiej w II połowie XVIII wieku zamierzali położyć temu kres, powierzając, wzorem demokracji ateńskiej, władzę ludowi – narodowi.

Dominujące dzisiaj rozumienie suwerenności i jej interpretacja wywodzi się od Jean’a Jacques’a Rousseau i jego koncepcji umowy społecznej. Koncepcja ta, która przenosi podmiot suwerenności z suwerena na naród, stała się podstawą nowożytnej i obowiązującej do dziś fundamentalnej zasady demokracji. Ta zmiana podmiotu suwerenności nadała jej nową treść.

Przez suwerenność narodu rozumie się obecnie najwyższą, ostateczną, niezależną i nieograniczoną władzę narodu przejawiającą się w decydowaniu i ostatecznym rozstrzyganiu przez naród wielu kwestii dotyczących polityki i funkcjonowania państwa. Zasada suwerenności narodu określa cele władzy państwowej i znajduje swoja praktyczną realizację przez zgodność rozstrzygnięć organów państwowych z oczekiwaniami społecznymi. Naród jest w myśl tej zasady prawdziwym źródłem władzy, uprawnionym do decydowania i rozstrzygania w sprawach najważniejszych dla państwa. Jego suwerenność daje mu pełną niezawisłość i niezależność w procesie podejmowania żywotnych dla państwa decyzji, gwarantuje mu niepodległość i niepodzielne zwierzchnictwo.

Dewiza, iż władza należy do narodu urzeczywistniana jest we współczesnym państwie za pomocą form demokracji bezpośredniej i pośredniej. Naród, który jest suwerenem uczestniczy w sprawowaniu władzy lub oddziałuje na nią np. poprzez uczestnictwo w referendum, samorząd, korzystanie z prawa weta ludowego czy inicjatywy ludowej. Są to formy bezpośredniego udziału narodu w wykonywaniu władzy – demokracji bezpośredniej. Decyzje podejmowane są bezpośrednio przez ogół wyborczy bez pośrednictwa jakichkolwiek organów państwowych. Demokracja pośrednia jest realizowana poprzez sprawowanie władzy przez przedstawicieli wybranych w wyborach i nazywana jest również demokracją przedstawicielską. W drodze wyborów wyłaniane są organy przedstawicielskie, głowa państwa w republikach i organy samorządu terytorialnego. Uczestnicząc w wyborach, naród powołuje swoich przedstawicieli, którym przekazuje swoje suwerenne prawa władcze. Mając wpływ na skład organów sprawujących władzę, naród oddziałuje na sposoby i kierunki działalności organów państwa, a zatem sprawuje władzę w sposób pośredni poprzez m. in. prezydenta, posłów, senatorów, radnych.

Suwerenność jako cecha władzy państwowej nieograniczonej, najwyższej, niezbywalnej i bezwarunkowo niezależnej, dzieli się na suwerenność wewnętrzną i zewnętrzną. Suwerenność wewnętrzna– oznacza władzę samodzielną i najwyższą na własnym terytorium, realizowaną w praktyce w zależności od tego, do kogo należy władza w państwie, czyli, w państwie demokratycznym, należy do narodu politycznego danego państwa. Wyraża się ona w wybieraniu przedstawicieli ludu do kierowania państwem i poprzez nich decyduje o własnym losie.

Suwerenność wewnętrzna polega na tym, że władza sama może decydować o zakresie swojego działania. Władza państwowa jest niezależna od organizacji działających na terytorium państwa, jak na przykład organizacje pozarządowe, krajowe organizacje związków zawodowych, Kościoła.

Suwerenność zewnętrzna odnosi się do międzynarodowego statusu państwa i oznacza niezależność od wszelkiej władzy w stosunkach z innymi państwami. Suwerenność ta polega także na braku możliwości wpłynięcia na państwo za pośrednictwem organizacji międzynarodowych, międzynarodowych grup nacisku i sojuszy politycznych.

Współczesny świat uniemożliwia jednak całkowitą niezależność państwa od innych państw, gdyż niemożliwe jest jego funkcjonowanie bez kontaktów gospodarczych, społecznych i politycznych. Nienawiązywanie kontaktów z innymi państwami doprowadziłoby do izolacji politycznej, gospodarczej i kulturalnej kraju, ograniczając jego rozwój społeczny, gospodarczy i kulturalny.

Polska do końca XVIII wieku pozostawiała pełnię suwerennej władzy w kraju w rękach szlachty, która wyzyskiwała resztę mieszkańców Polski. Dopiero konstytucja z 1791 roku miała poszerzyć grono uprawnionych do sprawowania władzy i zmniejszyć ucisk pozostałej części społeczeństwa. Jednak jej wprowadzanie zablokowały dalsze rozbiory kraju pomiędzy Rosję, Austrię i Prusy. Polskę, podzieloną pomiędzy trzech zaborców, włączono w ich systemy administracyjne i poddano wynaradawianiu.

Nadzieję na odbudowanie suwerennego kraju przyniósł dopiero Napoleon Bonaparte, który w 1807 roku utworzył konstytucyjne Księstwo Warszawskie związane osobą władcy z Saksonią, będące pod jego osobistą opieką. Opieka ta oznaczała ingerowanie Napoleona w sprawy wewnętrzne kraju i wykorzystywanie jego potencjału gospodarczego i militarnego do własnych wojen. Księstwo było całkowicie uzależnione od Francji w zakresie obronności, polityki zagranicznej i gospodarki.

Konstytucja nadana przez Napoleona w Dreźnie 22 VII 1807 r. tylko w niewielkiej mierze nawiązywała do dawnych tradycji polskich, była zbliżona raczej do konstytucji francuskiej z 1800 r. Wprowadzała ona jednakowe dla całego społeczeństwa prawa obywatelskie obejmujące wolność osobistą, równość wobec prawa i sądu oraz wolność wyznania, ale prawa polityczne: piastowania urzędów oraz wyboru do władz i sądów zastrzeżono dla grup uprzywilejowanych (cenzus majątkowy).

Księstwo zostało zorganizowane w postaci monarchii konstytucyjnej. Władca sprawował władzę wykonawczą, zaś organem doradczym była powoływana przez niego Rada Stanu. Ustawy zatwierdzał sejm (nie posiadał on inicjatywy ustawodawczej), który składał się z senatu (biskupi, wojewodowie i kasztelanowie) oraz izby poselskiej. Posłów wybierała osobno szlachta, osobno ziemianie nieszlachta, bogatsze mieszczaństwo, inteligencja, oficerowie, zasłużeni żołnierze i chłopi czynszownicy. Szlachta miała zastrzeżoną większość w izbie - wybierała 60 ze 100 posłów.

Urzędy zorganizowano na wzór francuski. Kraj podzielono na 6 departamentów z prefektami i powiaty z podprefektami na czele. Najważniejszą zmianą w sądownictwie było wprowadzenie w 1808 r. Kodeksu Napoleona. Ujednolicono wymiar sprawiedliwości i oddzielono sądownictwo karne od cywilnego. Funkcjonowały sądy karne i cywilne oraz sąd apelacyjny w Warszawie.

Księstwo było tworem krótkotrwałym ale ważnym, gdyż przywróciło Polakom formalną niepodległość i nie pozwoliło pominąć sprawy polskiej podczas obrad kongresu wiedeńskiego. Jego ograniczona suwerenność wzbudziła w Polakach nadzieję na odbudowę własnej państwowości i stworzyła podstawę wzoru niezależnej władzy.

Przegrana Napoleona pozwoliła jego przeciwnikom na przywrócenie dawnego „ładu” w Europie. Jednak zastosowano pewne zmiany. Jedną z tych zmian było utworzenie Królestwa Polskiego z większości ziem należących do Księstwa Warszawskiego. Kongres Wiedeński związał je jednak unią personalną z Rosją w osobie cara Aleksandra I. Władca ten 27 listopada 1815 r. podpisał w Warszawie konstytucję. Była ona bardziej liberalna w zapewnieniu praw i swobód społeczeństwa w stosunku do konstytucji nadanej przez Napoleona. Rozszerzono kompetencję sejmu, nawiązano w większym stopniu do tradycji Rzeczypospolitej (nazwy instytucji państwowych, organizacja sejmu, itp.), dopuszczono do czynnego prawa wyborczego bardzo dużą jak na te czasy liczbę ludności (ponad 100 tys.). Jednocześnie konstytucja ta była mniej demokratyczna, co wyrażało się utrzymaniu zasady równości wobec prawa tylko wyznawców religii chrześcijańskiej. Zasadę wolności osobistej dla chłopów ograniczała konieczność zdobycia zezwolenia na zmianę miejsca pobytu od wójta, którym najczęściej był pan wsi. Dostęp do urzędów zastrzeżono tylko dla Polaków.

Car stopniowo ograniczał autonomię Królestwa i łamał postanowienia konstytucji (zaczęło się w 1819 r. od wprowadzenia cenzury prewencyjnej), co stało się regułą działania władz w okresie panowania Mikołaja I (1825-1855).

Każdy car miał być zarazem królem polskim, wspólna też miała być polityka zagraniczna, w rezultacie czego nie powstała polska służba dyplomatyczna. Władzę ustrojową stanowił król z sześcioma ministrami.

Ludność Królestwa Polskiego, która posiadała prawa polityczne, miała prawo kandydować i głosować na innych kandydatów do sejmu, a także na urzędników administracji publicznej. Ta niewielka część władzy w kraju pozwalała budować Polakom elementy suwerenności w kraju. Konstytucja gwarantowała rozwój polskości i suwerenności wewnętrznej w znacznej mierze w strukturach wewnętrznych kraju. Jednak działania prowadzone przez polską kadrę urzędniczą często były ukierunkowane przeciw zamierzeniom cara rosyjskiego, a zarazem króla polskiego. Doprowadziło to do coraz częstszego łamania konstytucji w celu zablokowania oporu Polaków. Car wykorzystywał także lojalną mu część społeczeństwa, składającą się głównie z nowo powstałej arystokracji, bogacącej się pod opieką władcy. Pierwszym takim działaniem było nałożenie cenzury na prasę i druki zwarte i niezwoływanie sejmu przez 5 lat.

Stopniowe wzmożenie nacisku na skromną polską suwerenność doprowadziło do tworzenia licznych tajnych stowarzyszeń przeciwdziałających rosnącemu naciskowi rusyfikacji i dążących do odbudowy suwerennego państwa polskiego. Stowarzyszenia te organizując swe struktury oczekiwały dogodnego momentu do wzniecenia powstania narodowego.

Moment taki nastąpił dopiero w roku 1830. W tym to roku wybuchła rewolucja we Francji i powstanie w Belgii. Rozruchy te skłoniły cara Mikołaja I do planowania działań wojennych mających na celu przywrócenie stanu ustalonego na Kongresie Wiedeńskim. W swoich planach uwzględnił także wykorzystanie armii Królestwa Polskiego. Wywołało to dezaprobatę znacznej części społeczeństwa, w którym dominowały poglądy wyrażające się w haśle: „Za wolność naszą i waszą”.

Niechęć do pacyfikowania działań niepodległościowych i rewolucyjnych, wraz z rosnącym niezadowoleniem, dały upust w powstaniu narodowym, które wybuchło w nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku. Powstanie zostało wywołane przez grupę podoficerów a Warszawie. W opanowaniu miasta, jako pierwszy, pomógł im plebs miejski. 3 grudnia powołano Rząd Tymczasowy, w którym przeważały nastroje ugodowe, dążące do porozumienia z carem i tworzenia własnej państwowości pod opieką Rosji. Rząd ten powołał na stanowisko dyktatora powstania Józefa Chłopickiego. On jednak, pod wpływem wzrastających poglądów niepodległościowych i niemożliwości porozumienia się z carem, podał się do dymisji 18 stycznia 1831 roku. Koalicyjny Rząd Narodowy, powstały 29 stycznia, zdetronizował Mikołaja I i rozpoczął działania wojenne.

W wyniku tych wydarzeń, po kilkunastoletniej przerwie, powstało suwerenne państwo polskie. Zaistniała sytuacja zmuszała do rewizji dotychczasowej wizji polityki wewnętrznej i zewnętrznej oraz do położenia nacisku na przygotowania do wojny. Duże nadzieje wiązano z postawą mocarstw europejskich. Prowadzący polską politykę zagraniczną książę Adam Czartoryski rozwinął ożywioną działalność dyplomatyczną. Liczono na przychylność Austrii i neutralność Prus oraz na interwencję Francji i Anglii. Niestety przychylność Polskiej sprawie wyrażała się tylko w sympatii europejskiej opinii publicznej.

Działalność powstańców w znacznej mierze odpowiadała zasadom suwerenności państwowej. Rząd Narodowy, stworzony na zasadzie koalicji, reprezentował trzy główne ugrupowania: konserwatywne, reprezentowane przez Adama Czartoryskiego i Stanisława Barzykowskiego, Towarzystwo Patriotyczne Joachima Lelewela oraz „Kaliszan”, których przedstawicielami byli Teofil Morawski i Wincenty Niemojowski. Ugrupowania te posiadały znaczne poparcie społeczeństwa, więc można uznać ich przedstawicieli za wykonawców suwerenności wewnętrznej. Działania tej piątki skierowane były nie tylko na problemy natury wojskowej ale także na aspekty gospodarcze i społeczne. Za element suwerenności wewnętrznej należy uznać także opór narodu na nieudolne działania ekipy rządzącej, co wywoływało zmiany w rządzie. Świeżo powstała dyplomacja starała się pozyskać mocarstwa zachodnioeuropejskie dla pomocy sprawie polskiej, co stanowi główny element suwerenności zewnętrznej tego okresu.

Powstanie listopadowe jest pierwszym okresem działalności politycznej Polaków pod zaborem rosyjskim, w którym możemy zaobserwować pojawienie się obu typów suwerenności: zarówno tej wewnętrznej, znanej już Polakom w niektórych jej elementach z okresu Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, a także suwerenności zewnętrznej poprzez rozwój kontaktów dyplomatycznych.

Kryzys powstania listopadowego wywołał nie tylko ponowne zniszczenie odradzającej się polskiej państwowości ale spowodował też ograniczenie praw przysługujących Polakom przed powstaniem. Car zawiesił konstytucję, zniósł sejm i zlikwidował wojsko polskie. Za zawieszoną konstytucję wprowadził w 1832 roku Statut Organiczny, zgodnie z którym Królestwo stało się częścią składową Cesarstwa, zachowując jednak odrębny ustrój i własny rząd. Jednak przewidziana przez statut autonomia podlegała stopniowym ograniczeniom. Coraz częściej widoczne było przejmowanie kompetencji polskich urzędów przez ich rosyjskie odpowiedniki. Petersburg podporządkował sobie polskie szkolnictwo, sądownictwo i administrację terenową. Wprowadzono także rosyjską monetę oraz system miar i wag.

Upadek powstania listopadowego doprowadził także do upadku suwerenności narodu polskiego. Podczas gdy w Królestwie Polskim istniały niektóre elementy tej suwerenności to Rosja, po spacyfikowaniu kraju pozostawiła zaledwie cień suwerenności sprzed listopada 1830 roku.

Klęska powstania spowodowała także znaczny odpływ elementu dążącego do odzyskania niepodległości z terenów Królestwa, w skutek wojny i emigracji w obawie przed represjami. W kraju pozostali głównie ludzie o nastawieniu pacyfikacyjnym. Jednak to pośród nich znaleźli się szerzyciele polskości, którzy tworzyli coraz szerszy aspekt polskości pośród ludu. Pod wpływem wydarzeń w Europie i w kraju, uformowały się dwa obozy polityczne: Czerwonych i Białych. Czerwoni byli zwolennikami pełnej niepodległości Polski, mieli szerokie poparcie wśród różnych grup społecznych, ale przede wszystkim należeli do nich ludzie młodzi, pośród których agitacja była najsilniejsza. Grupując kolejno poszczególne kółka konspiracyjne stworzyli bardzo dobrze rozwinięty system podziemnej administracji, policji, poczty i sieć drukarni. Nawiązywali także kontakty z różnymi organizacjami zagranicznymi, w tym z rewolucjonistami w Rosji. Przygotowywali ogólnonarodowe powstanie we współpracy z Ludwikiem Mierosławskim. Na czele Czerwonych stał Komitet Centralny Narodowy, którego członkami między innymi byli: J. Dąbrowski, S. Bobrowski, A. Giller, Z. Padlewski. Biali uważali, że należy nadal prowadzić walkę za pomocą pokojowych manifestacji w celu uzyskania jak największej autonomii królestwa. Uznawali potrzebę uwłaszczenia chłopów i liczyli na pomoc Anglii i Francji. Działali wśród ziemiaństwa, burżuazji i zamożnej inteligencji. Jednym z czołowych przywódców ugrupowania Białych był warszawski bankier Leopold Kronenberg.

Obóz ugodowy w stosunku do zaborcy reprezentował hrabia Aleksander Wielopolski. Odwilż posewastopolska, która miała miejsce w Rosji po przegraniu przez nią wojny krymskiej (1853-56) i zajęcie się przez carat reformą wielu dziedzin życia (uwłaszczenie, reforma sądowa, administracyjna, wojskowa, oświatowa), skłoniły Aleksandra II do złagodzenia polityki wobec Królestwa, w którym narastało niezadowolenie z poczynań władz. Nową politykę mieli realizować Polacy, opowiadający się za bezwzględnym utrzymaniem łączności z Rosją. Prorosyjska postawa Wielopolskiego umożliwiła powołanie go przez władze rosyjskie (kolejno) na stanowiska: dyrektora reaktywowanej Komisji Rządowej Wyznań i Oświecenia Publicznego (III 1861 r.), dyrektora Komisji Sprawiedliwości (IV 1861 r.) i naczelnika Rządu Cywilnego w Królestwie Polskim (VI 1862 r.). Wielopolski dążył do odbudowy autonomii Królestwa w ramach państwa rosyjskiego, uzyskując reaktywowanie Rady Stanu i samorządów municypalnych oraz polonizację administracji. Z jego inicjatywy w maju 1861 r. wydano dekret znoszący pańszczyznę i wprowadzono powszechne (całkowite) oczynszowanie chłopów (VI 1862 r.). Wymienione dekrety nie poprawiły jednak, w sposób wyraźny, sytuacji wsi gdyż zlikwidowano serwituty.

Dzięki Wielopolskiemu zniesiono ograniczenia praw ludności żydowskiej w miastach i przywrócono prawa szkolnictwu polskiemu, w tym także wyższemu (restytuowano uniwersytet w pod nazwą Szkoły Głównej w Warszawie. Margrabia był zdecydowanym przeciwnikiem powstania zbrojnego i sądził, że skazany jest na działanie samodzielne, o czym świadczy jego opinia: „dla Polaków można coś zrobić. Z Polakami nic (nigdy)”. To przekonanie było powodem zabiegów o to by namiestnik Gorczakow rozwiązał Towarzystwo Rolnicze i Delegację Miejską. Dążąc do pacyfikacji sytuacji wewnętrznej (przez rozbicie Czerwonych, lub zmuszenie ich do podjęcia walki w sytuacji najbardziej niekorzystnej), zarządził pobór do wojska 12 tys. młodzieży. Decyzja o poborze imiennym, tzw. branka, stała się bezpośrednią przyczyną wybuchu Powstania Styczniowego (1863-64 r.), które zakończyło karierę polityczną Wielopolskiego i zainicjowane przez niego reformy.

Okres pomiędzy Powstaniem Listopadowym a Powstaniem Styczniowym początkowo był okresem prawie całkowitego zaniku suwerenności na ziemiach polskich. Jednak przegrana wojny krymskiej przez Rosję doprowadziła do złagodzenia polityki wobec mieszkańców Królestwa Polskiego, za cenę uległości wobec władz. Dawało to jednak trochę pozornej suwerenności, która wystarczała niektórym Polakom.

Powstanie w chwili wybuchu miało już przygotowaną broń z własnej produkcji. Jednak problemem, podobnie jak w powstaniu listopadowym, było przywództwo, które nie potrafiło odpowiednio kierować powstaniem, a kolejni wybierani dyktatorzy nie angażowali się w zupełności w walkę. Kierownictwo rządu zaczęli przejmować Biali i umiarkowani Czerwoni. Rząd tworzony przez pięciu ministrów ściągał podatki, wydawał prasę, dysponował własną pocztą, służbą dyplomatyczną, policją i intendenturą, organizował struktury terenowe. Trybunały rewolucyjne karały szpiegów i zdrajców. Rozporządzenia władz powszechnie respektowano i wykonywano, choć były anonimowe i potwierdzone tylko pieczątką - powstało sprawnie działające państwo podziemne.

Tymczasem rozwiały się nadzieje na interwencję Zachodu. Car zignorował noty dyplomatyczne Francji, Wielkiej Brytanii i Austrii z IV i VI 1863 r.. Nie na wiele zdał się napływ ochotników z innych krajów: Węgrów, Włochów (Francesco Nullo), Francuzów (Franciszek Rochebrun), Niemców, Czechów, Rosjan (Andrzej Potebnia). Nie pomogło powstaniu werbalne poparcie udzielone przez demokratów i rewolucjonistów całej Europy. Gdy z powstania zaczęli wycofywać się Biali, władzę ponownie przejęli Czerwoni (IX 1863 r.), ale zdołali ją ustabilizować dopiero po ustanowieniu dyktatury Romualda Traugutta (17 X 1863 r.). Przeprowadził on reorganizację oddziałów, nakazując tworzenie regularnych kompanii, pułków i korpusów oraz zakazując ich rozpraszania nawet po doznanej porażce. Wcześniej w powstaniu nie funkcjonowało pojęcie dezercji. Partie, jak nazywano oddziały, powstawały i rozchodziły się po wykonaniu jednego czy kilku zadań, albo rozpraszały się po doznanej porażce. Przede wszystkim jednak Traugutt starał się zwołać pospolite ruszenie chłopów, co miało umożliwić przekształcenie wojny partyzanckiej w regularną. Były to jednak decyzje spóźnione. W lutym 1864 r. zostały rozbite ostatnie większe oddziały powstańcze gen. Józefa Hauke-Bosaka. Poza już wymienionymi do czołowych dowódców powstania należeli: Marcin Borelowski, Apolinary Kurowski, Dionizy Czachowski).

2 marca 1864 r. opublikowany został ukaz o uwłaszczeniu chłopów. Carat chciał w ten sposób odciągnąć wieś od powstania, ale w rzeczywistości ukaz był konsekwencją Manifestu Rządu Narodowego.

Powstanie Styczniowe zakończyło się klęską. Zginęło ok. 30 tys. powstańców, a 38 tys. wywieziono na Sybir, skonfiskowano 4 tys. majątków. Klęska powstania stanowiła wstrząs, który spowodował, że wśród znacznej części społeczeństwa zapanowało przeświadczenie o beznadziejności wszelkiej walki zbrojnej.

Powstanie stworzyło organizm państwowy, który działał w pełni suwerennie, nie będąc zależnym od żadnego państwa. Suwerenność ta ponownie wyrażała się w obu swoich elementach składowych. Realizując zarazem zgodnie z wolą większości ludu, wyrażaną poprzez bezkonfliktowe wykonywanie zaleceń rządu, działalność państwową i politykę zagraniczną. Okres ten stał się kolejnym wzorem suwerennej państwowości dla Polaków znajdujących się pod zaborami. Pamięć narodowa przechowywała te wzorce czekając na kolejną możliwość odbudowy niepodległego państwa.

Rosjanie w ramach represji zaczęli likwidować odrębność ustrojową Królestwa Polskiego. Przekreślone zostały zarówno liczne zdobycze uzyskane w okresie reform Aleksandra Wielopolskiego, jak i ten zakres autonomii, który gwarantował Królestwu Polskiemu statut organiczny z 1832 roku. Kraj poddany został intensywnej rusyfikacji. Pozytywnym skutkiem powstania było natomiast rozwiązanie problemu uwłaszczenia chłopów. Reakcją na klęskę był ruch pozytywistyczny, zakładający rezygnację z walki zbrojnej i skupienie uwagi społeczeństwa na rozwoju gospodarczym. Na ziemiach wschodnich upadek powstania przyniósł rozwój ruchów narodowych: litewskiego i ukraińskiego. W Rosji powstanie wzmocniło siły konserwatywne i doprowadziło do zahamowania reform, podjętych w ramach tzw. odwilży posewastopolskiej. Poparcie, jakiego udzieliła powstaniu Francja, przekreśliło szansę na sojusz francusko- rosyjski, co ułatwiło zjednoczenie Niemiec.

Królestwo zaczęto nazywać Krajem Przywiślańskim i podjęto działania mające na celu likwidację autonomii i jakiejkolwiek odrębności Królestwa od Cesarstwa. Już w 1864 r. powołano Komitet Urządzający ds. Królestwa Polskiego (pod przewodnictwem T. Berga) z zadaniem przygotowania planu nowej organizacji wewnętrznej Królestwa. W 1865 r. rozpoczęto rusyfikację administracji, dzieląc ziemie Królestwa , wzorem rosyjskim, na 10 guberni. Powiększono tez liczbę powiatów. Stanowiska gubernatorów guberni i naczelników powiatów obsadzone zostały przez Rosjan. Na Królestwo nie rozciągnięto reform administracyjnych wprowadzonych w Rosji: samorządu gubernialnego i powiatowego oraz ziemstw i samorządu miejskiego. Wprowadzono jedynie samorząd gminny, całkowicie podporządkowany władzy powiatowej (wyłączając z niego kobiety oraz bezrolnych i małorolnych (posiadających poniżej 3 morgów).

W 1866 r. zniesiono Sekretariat Stanu Królestwa Polskiego w Petersburgu, zastępując go Własną Jego Cesarskiej Mości Kancelarią do Spraw Królestwa Polskiego, która miała uprawnienia prawodawcze i pośredniczące między rządem carskim i władzami Królestwa.

Urząd namiestnika utrzymano do śmierci Berga (1874 r.) - po nim rządził generał- gubernator (z pełnią władzy wojskowej i cywilnej), który mógł wymierzać kary w trybie administracyjnym, tj. bez postępowania sądowego. Zlikwidowano budżet Królestwa. W 1869 r. zlikwidowano Komisję Skarbu i Mennicę, a Bank Polski stał się filią -- warszawskim kantorem Banku Państwa w Rosji (1885 r.). Także w 1869 r. zlikwidowano Komisję Wyznań i Oświecenia Publicznego, tworzą c w jej miejsce Warszawski Okręg Naukowy podporządkowany bezpośrednio Ministerstwu Oświaty w Petersburgu. W roku 1876 podporządkowano Petersburgowi (bezpośrednio) sądownictwo Królestwa, tworząc Warszawski Okręg Sądowy. Taki sam los spotkał Pocztę i Łączność.

Wprowadzono stan wojenny, który z niewielkimi przerwami utrzymał się do I Wojny Światowej. W 1869 r. Szkołę Główną zamieniono na rosyjski uniwersytet, realizujący politykę rusyfikacyjną w sferze nauki. Posunięcie to oznaczało pozbawienie Królestwa Polskiego szkolnictwa wyższego. Brak było w tym czasie w Królestwie również wyższej szkoły technicznej. Pozostawiono Instytut Rolnictwa i Leśnictwa w Puławach, przygotowujący kadry dla potrzeb rolnictwa.

Miedzy 1866, a 1869 rokiem wprowadzono w szkolnictwie średnim język rosyjski i nauczanie w tym języku historii i geografii. Od roku 1872 w szkołach tego szczebla język polski był już tylko jednym z przedmiotów nauczania. Trzynaście lat później zmieniono język w szkolnictwie elementarnym na rosyjski, jednak z wyjątkiem religii i języka polskiego. Zmianom tym towarzyszyło poważne obniżenie poziomu nauczania i wychowawczych funkcji szkoły (próba stworzenia systemu donosicielstwa).

Obowiązywała ścisła cenzura (stosowana nawet wobec kazań). W budownictwie stosowano styl bizantyjski. Po Powstaniu Styczniowym ponad 100 miasteczek straciło prawa miejskie. Władze prowadziły politykę pobudzania i podtrzymywania antagonizmów narodowościowych.

Ograniczono możliwość nabywania i posiadania ziemi przez Polaków.

Politykę rosyjską wobec Polaków charakteryzowała wyjątkowa brutalność i chęć szybkiego zrusyfikowania społeczeństwa. Prawa traktowano przy tym instrumentalnie i drugorzędnie. Skutek tych działań był z reguły odwrotny do zamierzonego, a postępy rusyfikacyjne niewielkie.

Polityka państwa rosyjskiego stopniowo ulegała złagodzeniu. Na przełomie XIX i XX wieku Polacy uzyskiwali coraz większe uprawnienia nadal jednak będąc pod zależnością cara a potem też rewolucjonistów. Polskie nadzieje czekały ciągle na stosowny moment by odtworzyć suwerenne państwo. Powstawały różne ugrupowania polityczne, przedstawiające różne poglądy na odbudowę suwerennego państwa polskiego. I Wojna Światowa dała Polakom możliwość odbudowy państwowości, co wykorzystali w 1918 roku tworząc II Rzeczpospolitą Polską jako w pełni suwerenne państwo.

Dalsze wydarzenia nie szczędziły Polakom problemów z własną państwowością. II Wojna Światowa i zależność PRL- u od ZSRR były realnym zagrożeniem dla polskiej suwerenności, którą odzyskano dopiero w 1989 roku. Sytuację tą wyrażono w konstytucji z 1997 roku.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. określa Polskę jako państwo suwerenne i demokratyczne, powierzając całkowita, niezależną władzę w ręce narodu polskiego. Już w swojej preambule podkreśla odcięcie się od sytuacji sprzed roku 1989 r., gdzie państwo polskie nie było niezależne i znajdowało się pod wpływem ZSRR: „W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny, odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o Jej losie, my, Naród Polski - wszyscy obywatele Rzeczypospolitej...” Tworząc ta konstytucję, jej autorzy nawiązywali do historii Polski, co także zaznaczyli w preambule: „Nawiązując do najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej, zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko, co cenne z ponad tysiącletniego dorobku...”

Zgodnie z art.4 ust.1 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku „Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu”. Przepis ten określa, iż suwerenem, czyli podmiotem, do którego należy władza w państwie polskim jest Naród. Zasada, iż suwerenem jest Naród wyklucza zatem utożsamienie innego podmiotu (monarchy, klasy czy warstwy społecznej) z podmiotem, któremu konstytucja przyznaje atrybut władzy w państwie. Pojęcie Narodu obejmuje wspólnotę wszystkich obywateli Rzeczypospolitej (tak, jak to ujęto we wstępie ustawy zasadniczej „My, Naród Polski –wszyscy obywatele Rzeczypospolitej”) i dlatego nie może być zawężone do rozumienia w ujęciu etnicznym.
Formy wykonywania władzy przez suwerena, czyli naród określa art.4 ust.2 konstytucji stanowiąc; „Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio”. W tym kontekście pojęcie „Naród” obejmuje tylko tych obywateli, którzy ukończyli 18 lat i korzystają z pełni praw wyborczych.

W Polsce, zgodnie z konstytucją, dzierżycielem suwerenności jest Naród. Wyrasta stąd zasada legitymizmu demokratycznego, który opiera się na wolnych wyborach i poszanowaniu praw człowieka. Zmienia to w konsekwencji pozycję władzy najwyższej w państwie. Nie jest już dzierżycielem suwerenności, lecz jej reprezentantem. Jest zależna od społeczeństwa i poddana jego kontroli.

Twórcy konstytucji zwrócili także uwagę na niemożliwość istnienia państwa całkowicie suwerennego i włączyli do niej zapis dotyczący zawierania umów i traktatów międzynarodowych:

„Art. 89.
ust. 1. Ratyfikacja przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej i jej wypowiedzenie wymaga uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie, jeżeli umowa dotyczy:

1. pokoju, sojuszy, układów politycznych lub układów wojskowych,

2. wolności, praw lub obowiązków obywatelskich określonych w Konstytucji,

3. członkostwa Rzeczypospolitej Polskiej w organizacji międzynarodowej,

4. znacznego obciążenia państwa pod względem finansowym,

5. spraw uregulowanych w ustawie lub w których Konstytucja wymaga ustawy.”

Państwa członkowskie, należące do wspólnot międzynarodowych, przekazują im niektóre własne kompetencje określone w traktacie członkowskim takich wspólnot. Nie jest to jednak równoznaczne z ograniczaniem suwerenności. Przede wszystkim dlatego, iż nie ma tu elementu uzależnienia się od innego państwa. Kompetencje te przejmują wspólnie utworzone organy działające we wspólnie ustalony sposób i we wspólnie ustalonym kierunku.

Nie jest to więc przekazanie kompetencji na rzecz jakiejś władzy wyższej, lecz jej wykonywania - na podstawie umowy międzynarodowej – powołanym w tym celu instytucjom.

Przekazanie kompetencji organom wspólnym (przez państwa) jest ograniczeniem wykonywania suwerenności, lecz nie samej suwerenności. Organy wspólnotowe mogą te kompetencje realizować dlatego właśnie, iż państwa je do tego upoważniły, a nie same z siebie, gdyż same nie mają atrybutu suwerenności. Realizują te kompetencje na mocy suwerenności państw członkowskich i z ich mandatu. Jeżeliby uznać, że suwerenność państw (a nie tylko jej wykonywanie) została w danym zakresie ograniczona, to nie dałoby się ustalić podstawy kompetencji organów wspólnych.

Tak więc Polska pozostaje państwem suwerennym, pomimo iż podpisuje umowy międzynarodowe, które przekazują cześć kompetencji państwowych na rzecz organów wspólnotowych. Ale przystąpienie do takiej wspólnoty musi być zatwierdzone w referendum ogólnokrajowym przez ogół obywateli państwa:

„Art. 90
ust. 1. Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach.
ust. 2. Wyrażenie zgody na ratyfikację takiej umowy może być uchwalone w referendum ogólnokrajowym zgodnie z przepisem art. 125.

Art. 125.

ust. 1. W sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa może być przeprowadzone referendum ogólnokrajowe.

ust. 2. Referendum ogólnokrajowe ma prawo zarządzić Sejm bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów lub Prezydent Rzeczypospolitej za zgodą Senatu wyrażoną bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów.

ust. 3. Jeżeli w referendum ogólnokrajowym wzięło udział więcej niż połowa uprawnionych do głosowania, wynik referendum jest wiążący.

ust. 4. Ważność referendum ogólnokrajowego oraz referendum, o którym mowa w art. 235 ust. 6, stwierdza Sąd Najwyższy.”

Prawo stanowione poprzez podpisanie takiej umowy staje się prawem obowiązującym w Polsce i ma ono pierwszeństwo przed prawem zawartym w konstytucji zgodnie z artykułem 91 konstytucji:

„Art. 91.
ust. 1. Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy.
ust. 2. Umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową.
ust. 3. Jeżeli wynika to z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy konstytuującej organizację międzynarodową, prawo przez nią stanowione jest stosowane bezpośrednio, mając pierwszeństwo w przypadku kolizji z ustawami.”

Państwo polskie charakteryzuje się długą historią walki o odzyskanie suwerenności. Od chwili utraty własnej państwowości w 1795 roku Polacy nieustannie poszukiwali sposobu na odzyskanie niepodległości. Dawali temu wyraz w powstaniach narodowych, podczas których próbowali odtworzyć niezależne państwo. Niepodległościowa myśl polska akumulowała wszystkie pomysły odbudowania państwowości. Zbierała je w nadziei na to, że zostaną kiedyś wykorzystane w wolnym państwie polskim. Możliwość ta nadarzyła się po I Wojnie Światowej. Odbudowane wówczas państwo stało się wyrazem wszelkich nadziei Polaków na niezależność. Państwo to, pomimo iż istniało bardzo krótko, stało się symbolem polskiej niezależności. Jego symbolika dała wyraz w III Rzeczypospolitej Polskiej poprzez jej konstytucję z 2 kwietnia 1997 r. Dawała ona Polsce prawo do pełnej suwerenności w świetle ówczesnych kontaktów międzynarodowych.

Tomasz Roguski

Bibliografia:

Jerzy Zdrada Historia Polski 1795- 1914 Warszawa 2005

Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 17 marca 1921 r., http://pl.wikisource.org/wiki/Konstytucja_marcowa

Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 23 kwietnia 1935 r., http://pl.wikisource.org/...tytucja_kwietniowa_(1935)

Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., http://pl.wikisource.org/wiki/Konstytucja_Rzeczypospolitej_Polskiej

Czytaj dalej...